Mirasta tasarruf özgürlüğü, bir kişinin ölümünden sonra malvarlığının kime kalacağını vasiyetname veya miras sözleşmesiyle kendi iradesiyle belirleyebilmesidir. Ancak bu özgürlük sınırsız değildir: Mirasbırakanın altsoyu, anne ve babası veya eşi varsa, bu mirasçıların saklı payları dışında kalan kısımda serbestçe tasarrufta bulunabilir. Bu serbest kısma tasarruf nisabı denir.
Vasiyetname yapmadan veya bir mirasçıya mal bırakmadan önce, kimlerin saklı paylı mirasçınız olduğunu ve tasarruf nisabınızın ne kadar olduğunu hesaplamanız gerekir. Saklı payları aşan tasarruflar geçersiz olmaz, ancak saklı payı zedelenen mirasçıların açacağı tenkis davasıyla indirilebilir. Bu nedenle tasarruf planı yaparken sağlığınızda yaptığınız bağışlar da hesaba katılmalıdır.
| Saklı paylı mirasçı | Saklı pay oranı |
|---|---|
| Altsoy (çocuklar, torunlar) | Yasal payın yarısı |
| Anne ve baba | Her biri için yasal payın dörtte biri |
| Eş (altsoy veya anne baba ile) | Yasal payın tamamı |
| Eş (diğer hallerde) | Yasal payın dörtte üçü |
| Kardeşler | Saklı payları yok |
Tasarruf Özgürlüğünün Sınırı Nedir?
Türk Medeni Kanunu, mirasçı olarak altsoyu, anne ve babası veya eşi bulunan mirasbırakanın, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabileceğini düzenler. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında serbestçe tasarruf edebilir. Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır.
Saklı pay sistemi, mirasbırakanın yakın aile bireylerini mirastan tamamen yoksun bırakmasını engellemek için öngörülmüştür. Mirasbırakan, kanundaki ağır sebepler bulunmadıkça saklı paylı mirasçılarını mirastan tamamen çıkaramaz. Ancak tasarruf nisabı içinde dilediği kişiye, örneğin bir hayır kurumuna veya yakın bir arkadaşına mal bırakabilir.
Tasarruf Nisabı Nasıl Hesaplanır?
Tasarruf nisabı, terekenin ölüm tarihindeki değerine göre hesaplanır. Önce terekeden mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri ve terekenin mühürlenmesi ve yazımı gibi giderler indirilir. Ardından mirasbırakanın tenkise tabi sağlararası kazandırmaları terekeye eklenir ve saklı paylar bu toplam üzerinden hesaplanır.
Saklı payların toplamı terekeden çıkarıldığında kalan kısım tasarruf nisabıdır. Mirasbırakan bu kısmı dilediği gibi kullanabilir. Hesaplamada sağlığında yapılan bağışların eklenmesi, mirasbırakanın sağlığında mal dağıtarak saklı payları dolanmasını önler.
Örnek Hesaplamalar
Birinci örnek: Mirasbırakanın eşi ve iki çocuğu var, terekesi borçlar düşüldükten sonra 8.000.000 TL. Eşin yasal payı 2.000.000 TL ve saklı payı da 2.000.000 TL’dir. Her çocuğun yasal payı 3.000.000 TL, saklı payı 1.500.000 TL’dir. Saklı payların toplamı 5.000.000 TL olduğundan tasarruf nisabı 3.000.000 TL’dir.
İkinci örnek: Mirasbırakanın çocuğu yok, eşi ve anne babası sağ. Eşin yasal payı yarı, saklı payı da yarıdır. Anne ve babanın her birinin yasal payı dörtte bir, saklı payı ise bunun dörtte biri yani on altıda birdir. Saklı payların toplamı mirasın sekizde beşi olduğundan, tasarruf nisabı sekizde üçtür. Yasal paylar için miras hukukunda zümre sistemi yazımıza bakabilirsiniz.
Tasarruf Nisabı Nasıl Kullanılabilir?
Mirasbırakan tasarruf nisabını vasiyetname veya miras sözleşmesiyle kullanabilir. Bir kişiyi mirasçı olarak atayabilir, belirli bir malı bir kişiye bırakabilir, bir vakıf kurabilir veya saklı paylı mirasçılardan birine payından fazlasını bırakabilir. Örneğin bakımını üstlenen çocuğuna tasarruf nisabını ek olarak bırakmak mümkündür.
Tasarrufun açık ve şekil şartlarına uygun yapılması gerekir. Vasiyetnamenin resmi, el yazılı veya sözlü olarak kanundaki şekillerden birine uygun düzenlenmemesi halinde iptal edilebilir. Vasiyetname türleri ve şekil şartları için vasiyetname nedir yazımıza göz atabilirsiniz.
Saklı Pay Zedelenirse Ne Olur?
Mirasbırakanın tasarrufları saklı payları aşarsa, saklı payı zedelenen mirasçılar tenkis davası açabilir. Tenkis davası, tasarrufun saklı payı aşan kısmının indirilmesini sağlar; tasarrufu tamamen ortadan kaldırmaz. Saklı payları aşmayan tasarruflar ise geçerliliğini korur.
Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her halde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl geçmekle düşer. Tenkis iddiası def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir; örneğin vasiyet alacaklısı malın teslimini istediğinde, saklı payı zedelenen mirasçı tenkis savunmasında bulunabilir.
Sağlığında Yapılan Bağışlar Tenkise Tabi Mi?
Bazı sağlararası kazandırmalar da ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabidir. Mirasbırakanın miras payına mahsuben yaptığı bazı kazandırmalar, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yaptığı kazandırmalar, dönme hakkını saklı tuttuğu bağışlar ve ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı alışılmışın dışındaki bağışlar bu kapsamdadır.
Ayrıca mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık kazandırmalar da tenkise tabidir. Bu tür devirlerin satış gibi gösterilmesi halinde muris muvazaası davası da gündeme gelebilir. Bu konuda mirastan mal kaçırma davası yazımıza bakabilirsiniz.
Mirasçılıktan Çıkarma Mümkün Mü?
Mirasbırakan, kanunda sayılan ağır sebeplerin varlığı halinde saklı paylı bir mirasçısını ölüme bağlı bir tasarrufla mirasçılıktan çıkarabilir. Mirasçının mirasbırakana veya yakınlarına karşı ağır bir suç işlemesi ya da aile hukukundan doğan yükümlülüklerini ağır biçimde yerine getirmemesi bu sebeplerdir.
Çıkarma sebebinin vasiyetnamede açıkça belirtilmesi gerekir. Çıkarılan mirasçı itiraz ederse, sebebin varlığını ispat yükü çıkarma işleminden yararlanan kişidedir. Sebep ispatlanamazsa veya belirtilmemişse, tasarruf yalnızca saklı payı aşan kısım için geçerli olur ve çıkarılan mirasçı saklı payını alır.
Miras Sözleşmesi Ne İşe Yarar?
Miras sözleşmesi, mirasbırakanın bir veya birkaç kişiyle resmi şekilde yaptığı ve ölümüne bağlı sonuçlar doğuran bir sözleşmedir. Vasiyetnameden farkı, tek taraflı olarak geri alınamamasıdır. Miras sözleşmesiyle bir kişi mirasçı atanabileceği gibi, bir mirasçı karşılık alarak mirastan feragat da edebilir.
Mirastan feragat sözleşmesi, saklı paylı bir mirasçının da katılımıyla yapıldığından, saklı pay kurallarının dışına çıkılmasına imkân verir. Örneğin bir çocuk, sağlığında kendisine verilen bir mal karşılığında ileride mirastan pay almayacağını kabul edebilir. Bu sözleşme resmi vasiyetname şeklinde ve iki tanık huzurunda yapılmalıdır.
Planlama Yaparken Nelere Dikkat Edilmeli?
Tasarruf özgürlüğünü kullanmak isteyen kişinin öncelikle bütün malvarlığını ve borçlarını gerçekçi bir şekilde değerlendirmesi gerekir. Malların değeri zaman içinde değişeceğinden, vasiyetnamede belirli bir tutar yerine oran veya belirli mallar üzerinden tasarruf yapılması, ileride saklı pay hesabındaki belirsizlikleri azaltır.
Ayrıca mirasçılar arasında anlaşmazlık çıkmasını önlemek için tasarrufun gerekçelerinin açıklanması faydalıdır. Bakım, eğitim veya bir mirasçının işletmeye yaptığı katkı gibi gerekçeler, mirasçıların tasarrufu daha kolay kabul etmesini sağlar. Vasiyetnamenin noterde düzenlenmesi ise şekil eksikliği nedeniyle iptal riskini ortadan kaldırır.
Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
En sık yapılan hata, vasiyetname yapılırken saklı payların hesaplanmaması ve terekenin tamamının tek bir kişiye bırakılmasıdır. Bu durumda tasarruf geçerli olsa bile, saklı paylı mirasçıların tenkis davasıyla indirime gitmesi kaçınılmaz olur. Bir diğer hata, kardeşlerin saklı payı olduğunun düşünülmesidir.
Sağlığında yapılan bağışların tasarruf nisabı hesabına eklendiğinin bilinmemesi de planlamayı bozar. Miras planlamasının hukuki boyutları için İstanbul miras avukatı sayfamızı inceleyebilir, sorularınız için Birsen Hukuk ekibimize ulaşabilirsiniz.
Bu yazı, Kasım 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre hazırlanmış genel bilgilendirme amaçlı bir içeriktir; somut durumunuz için hukuki destek almanız önerilir.
